Wyobraź sobie trzydziestocentymetrową, sztywną rurę uplecioną z pajęczyny, sterczącą z ziemi jak miniaturowy komin. W połowie wchodzi w korzeń drzewa, a stamtąd nurkuje głęboko w glebę, gdzie kończy bieg daleko poza zasięgiem ludzkiego wzroku. Teraz wyobraź sobie, że to nie instalacja artystyczna ani scenografia do horroru, lecz dom pająka, którego całe ciało mieści się na paznokciu kciuka. To właśnie gryziel, jeden z najbardziej zadziwiających pająków na świecie, a egzemplarz znaleziony w górach Phia Đén w Wietnamie okazał się kimś zupełnie nieznanym nauce.

Skąd przyszedł i kto to właściwie jest

Rodzina Atypidae to starożytna linia Mygalomorphae, ta sama gromada, do której należą ptaszniki. W Polsce żyją trzy gatunki z rodzaju Atypus: affinis, muralis i piceus, wszystkie objęte ścisłą ochroną gatunkową i niezmiernie rzadkie. Większość Polaków nigdy ich nie widziała, choć technicznie rzecz biorąc, chodziła tuż obok ich norek.

Egzemplarz z Phia Đén pochodzi z zupełnie innego świata. Wietnamskie góry, wysokość od 1700 do 1800 metrów nad poziomem morza, rezerwat przyrody, skały i korzenie drzew. Nora znajdowała się dokładnie przy skałach, ukryta w miejscu, gdzie gleba przechodzi w twardy fundament. Według danych z chwili znalezienia ten konkretny gatunek nie był wcześniej oficjalnie odnotowany w Wietnamie. Naukowe odkrycie w najbardziej dosłownym sensie słowa, a osobnik do dziś nie trafił do żadnego opisu formalnego.

Wygląd

Znaleziony okaz był juvenilem o ciele długości zaledwie trzech milimetrów. Mimo tak miniaturowych rozmiarów od razu rzucały się w oczy chelicery, szczękoczułki nieproporcjonalnie wielkie jak na tak małe stworzenie. To zresztą cecha identyfikacyjna całej rodziny Atypidae: gryziele mają wielkie chelicery, co tłumaczy zresztą polską nazwę rodzaju. Nawet u tak małego osobnika kleszcze wyglądają jak narzędzia ciężkiego sprzętu budowlanego, gotowe do kopania, chwytania i, jak zaraz zobaczymy, do gryzienia z należytą mocą. Bliskim krewnym tego wietnamskiego gatunku jest Calommata signata z Chin, przedstawiciel tej samej rodziny Atypidae.

W terrarium

Gryziele są dostępne w hodowli terrariowej, choć to zwierzę zdecydowanie nie dla kogoś, kto lubi obserwować pająka podczas spacerów po szybie. Atypus to architekt podziemny, który całe życie spędza w sieci własnej roboty.

Charakterystyczną strukturą wznoszoną przez budowniczego tunelu jest pionowa rura z pajęczyny. Nie luźna nić, lecz zwarty, sztywny tunel o średnicy kilku centymetrów, sięgający ponad dwadzieścia, a nawet trzydzieści centymetrów ponad poziom gruntu. Autor, który znalazł norę przy skałach rezerwatu, przyłożył linijkę i zmierzył: dziesięć centymetrów, dwadzieścia, dwadzieścia dziewięć. To, co widać nad ziemią, to tylko wierzchołek góry lodowej. Pod powierzchnią tunel biegnie dalej, wchodzi w korzenie, w glebę, w miejsca niedostępne bez fizycznego rozebrania całej struktury. Próba wydobycia pająka bez zniszczenia domu jest z góry skazana na niepowodzenie.

Przy planowaniu terrarium należy uwzględnić głęboki substrat, który pozwoli zwierzęciu zakopać się naprawdę daleko, oraz warunki zbliżone do górskiego środowiska z Phia Đén: umiarkowana temperatura, odpowiednia wilgotność gleby utrzymująca stabilność pajęczynowej konstrukcji. Terrarium powinno być wysokie, bo tunel musi mieć gdzie rosnąć ku górze.

Żywienie nie stanowi problemu technicznego. Gryziel poluje z zasadzki: owad, który zetknie się z zewnętrzną ścianą tunelu, szybko staje się ofiarą. Pająk wyczuwa wibracje przez jedwab i w ułamku sekundy przebija ściankę chelicerami, chwyta zdobycz i wciąga ją do środka. Klasyczna, prymitywna i skuteczna mechanika Mygalomorphae.

Temperament i trudność hodowli

Miejscowy przewodnik towarzyszący ekspedycji w góry Phia Đén wyraził się bez owijania w bawełnę: jego zdaniem ugryzienie przez tego pająka jest śmiertelne dla człowieka. Badacze podchodzą do tej opinii ze zdrowym sceptycyzmem, niemniej klasyfikują gatunek jako mocno jadowity. Brak potwierdzeń klinicznych nie oznacza, że warto lekceważyć ostrożność przy kontakcie z okazem.

Gryziel wietnamski to zwierzę dla hodowcy z doświadczeniem. Nie dlatego, że wyskakuje z terrarium przy każdym otwarciu wieka, lecz dlatego, że wymaga rozumienia jego biologii i sporego dystansu do obserwacji. Gdy znaleziony juvenil został podniesiony, niemal natychmiast wkopał się z powrotem w ziemię. To pająk, który nie chce być widziany, i trzeba ten fakt szanować.

Dla kogoś, kto ceni unikalne konstrukcje behawioralne i chce mieć w kolekcji coś, czego większość hodowców nigdy nie trzymała w rękach, gryziel z Phia Đén to propozycja wyjątkowa. Wyjątkowa i, jak nauka dopiero zdąży potwierdzić, zupełnie nowa dla ludzkiej wiedzy.

Atypus sp. Rodzina: Atypidae. Zasięg: góry Phia Đén, Wietnam (ok. 1700-1800 m n.p.m.); rodzaj Atypus reprezentowany też w Polsce przez trzy gatunki (A. affinis, A. muralis, A. piceus), objęte ścisłą ochroną gatunkową.