Wyobraź sobie stworzenie wielkości paznokcia, z mózgiem mniejszym niż główka szpilki, które: planuje trasę do ofiary zanim ruszy z miejsca, przechowuje cel w pamięci przez 21 minut nawet gdy traci go z oczu, rozróżnia liczbę ofiar i potrafi trzy dni bez przerwy "grać" na sieci innego pająka, testując wibracje aż znajdzie taką, która skłoni właściciela do wyjścia. To nie science fiction. To Portia fimbriata.

Wygląd: celowy śmietnik

Portia wygląda jak kawałek zgniłego liścia. Dosłownie. Ciemnobrązowe ciało pokryte pęczkami sterczących włosków sprawia, że nieruchomy osobnik jest praktycznie nieodróżnialny od fragmentu roślinnych śmieci. To nie przypadek. To precyzyjnie wyewoluowana strategia łowiecka. Poruszasz się jak śmiecik kołysany wiatrem, wyglądasz jak śmiecik, i nikt cię nie zauważa. Nawet inne pająki, które mają doskonały wzrok.

Samice dorastają do 10,5 mm, samce do 6,5 mm. Na tle innych skakunów Portia jest niepozorna. Na tle całego królestwa zwierząt jest wyjątkowa.

Trzy strategie łowieckie jednocześnie

Portia specjalizuje się w polowaniu na pająki, jako araneofag. I stosuje trzy zupełnie różne metody:

Agresywna mimikra wibracyjna. Portia wchodzi na sieć ofiary i zaczyna ją "grać": plucze siecią palpami i nogami, testując dziesiątki różnych kombinacji wibracji. Może to robić przez trzy dni bez przerwy, aż znajdzie sygnał, który przyciągnie właściciela sieci. Wibracje imitują szamoczącą się zdobycz, sygnały godowe, przypadkowe kontakty. Gdy właściciel sieci wychodzi sprawdzić, Portia uderza.

Kryptyczne podkradanie się (specjalność populacji z Queensland). Portia podkrada się do innych skakunów, poruszając się centymetr po centymetrze, przez wiele godzin, naśladując ruchy kawałka liścia. Ukrywa pedipalpy przy chelicerach, żeby nie wyglądały jak odnóża. Czas przeciętnego polowania na skakuny w Queensland: 26 minut. Porównaj z 3 do 5 minutami u innych populacji.

Sondowanie gniazd. Wkłada odnóża do jedwabnych gniazd innych pająków, prowokując je do wyjścia.

Mózg i inteligencja

Tutaj robi się naprawdę niesamowicie. W eksperymentach badacze prezentowali Portii dwie możliwe drogi do zdobyczy. Tylko jedna była właściwa. Portia musiała wybrać, zanim ruszyła, bo potem traciła zdobycz z pola widzenia.

Wynik: 251 z 266 testowanych osobników wybrało poprawną drogę bez błędów. Co kluczowe: nie uczyły się na błędach, bo błędów nie robiły. Wybór był spontaniczny, z góry zaplanowany. To właśnie klasyfikuje Portię jako tak zwane "stworzenie Popperowskie", zdolne do formułowania planu mentalnego przed działaniem.

Portia utrzymuje też reprezentację konkretnej ofiary w pamięci operacyjnej przez do 21 minut po utracie kontaktu wzrokowego. Jeśli schowana ofiara "zmieniała się" na inną, Portia reagowała zaskoczeniem, porównując to, co zapamiętała, z tym, co zobaczyła. Pamięć i oczekiwania. U pająka.

Czy to nie za dużo dla tak małego mózgu?

Właśnie o to chodzi. Portia fimbriata to jeden z kluczowych argumentów naukowych, że duży mózg nie jest warunkiem koniecznym zaawansowanego poznania. Ewolucja znalazła inną drogę do złożonego zachowania, przez skrajną specjalizację, może przez architektury neuronowe inne niż u kręgowców. Naukowcy z University of Canterbury (Robert Jackson, Fiona Cross) badają to od lat 80. i wciąż odkrywają nowe aspekty tej zagadki.

Hodowla

Rzadko dostępna, dla zaawansowanych specjalistów. Wymaga żywych pająków jako diety (badania pokazują, że bez pająków w diecie spiderlingi giną przed 6. linieniem). Nie jest to gatunek dla kogoś, kto dopiero zaczyna. Ale wiedza o jej istnieniu jest dla każdego.

Portia fimbriata, Doleschall, 1859. Rodzina Salticidae, podrodzina Spartaeinae. Zasięg: Azja Południowa i Płd.-Wschodnia, Australia.