Kiedy speleolodzy wchodzą z latarkami w czeluść jaskini, często widzą go pierwszego: ogromną, brązową bryłę zawieszoną w sieci tuż przy wejściu. Meta menardi, sieciarz jaskiniowy, to jeden z największych i najbardziej rozpoznawalnych polskich pająków, a przy okazji bohater tylu medialnych bzdur, że aż żal. Europejski Pająk Roku 2012 zasługuje na coś lepszego niż tabloidowy nagłówek.

Skąd przyszedł i gdzie mieszka

Gatunek ma zasięg naprawdę imponujący: od Europy Zachodniej przez Środkową, aż po Turcję i Iran. W Polsce jest jedynym przedstawicielem rodzaju Meta i należy do rodziny kwadratnikowatych (Tetragnathidae), tej samej co tygrzyk paskowany. Jednak stylem życia nie ma z tropikalnym sąsiadkiem wiele wspólnego.

Sieciarz jaskiniowy wybrał ciemność. Nie taką "zasłoniłem okna" ciemność, lecz tę prawdziwą, permanentną: jaskinie, kopalnie, sztolnie, stare tunele, podziemia zamkowe. W Polsce znany jest m.in. z masywu Ślęży, Starej Kopalni Chromitu w masywie Czernicy i zamku Grodno, gdzie w sali tortur kolonie liczą setki osobników, a kokony zwisają ze sklepienia mniej więcej co metr. Temperatura w tym królestwie rzadko przekracza 10-11 stopni Celsjusza, wilgotność jest tak wysoka, że woda skrapla się bezpośrednio na kokonach. Rok w rok, bez względu na porę roku, bez żadnych zmian.

Wygląd: jak z horroru, ale z klasą

Dorosła samica Meta menardi osiąga od 10,5 do 17 mm długości ciała przy rozpiętości nóg dochodzących do 5-6 cm. Samiec jest skromniejszy, bo dorasta do około 12 mm. Zanim jednak pomyślisz "ach, nieduży", wiedz że dobrze odżywiona samica przed złożeniem kokonu wygląda jak bulwa na patykach: odwłok ma kulisty, mocno wypchany, zupełnie inaczej niż smukłe sylwetki innych tetragnathidae. Ubarwienie brązowo-brunatne, karapaks ciemno-żółto-brunatny, odwłok ozdobiony plamkami i poprzecznymi paseczkami. Robi wrażenie większe niż niejeden krzyżak, a szczękoczułki ma na tyle masywne, że spokojnie przebiją ludzką skórę.

W terrarium (a właściwie: nie w terrarium)

Tu trzeba powiedzieć wprost: sieciarz jaskiniowy to nie jest gatunek do hodowli domowej. Stałe 10 stopni, permanentna ciemność, skraplająca się woda na każdej powierzchni, ubóstwo pokarmu kształtujące specyficzne zachowania przez tysiące pokoleń. Nawet najchłodniejsza piwnica w kamienicy nie zbliży się do warunków jaskiniowych. Obserwuj go w naturze, nie zabieraj do domu.

Jeśli już jesteś w terenie i chcesz popatrzeć: szukaj sieci kulistych o średnicy do 30 cm, uzupełnionych dodatkowymi nićmi przy ścianie. W menu sieciarza królują komary i muchówki, choć nie gardzi motylami ani ślimakami. Co ciekawe, gatunek wykształcił zdolność do aktywnego polowania: zamiast czekać bezczynnie, przeczesuje okolice sieci i atakuje zdobycz przechadzającą się w pobliżu. Trochę jak skakun, tyle że w skafandrze speleoklubowca.

Temperament i trudność hodowli

Nie jest agresywny. Przy zagrożeniu Meta menardi woli uciec, opuścić się na pajęczynie albo skorzystać z thanatazy: zwija się w kulkę i udaje martwego. Biorąc pod uwagę jego gabaryty, widowisko jest naprawdę imponujące. Dorosłe osobniki wykazują silną skotofobię i zasiedlają możliwie najciemniejsze miejsca, za to młode po wykluciu działają odwrotnie: fototaksja dodatnia ciągnie je ku wyjściu z jaskini, co pozwala im kolonizować nowe stanowiska.

Ugryźć może, jeśli go do tego przyciśniesz. Jad jest jednak słaby, typowy dla Tetragnathidae. Jedyny udokumentowany raport ukąszenia opisuje małą opuchliznę i brak poważnych objawów, porównywalnie do ukłucia komara. Media latami powtarzają, że to "najbardziej jadowity polski pająk" i powołują się przy tym na Władysława Łokietka. Żadne badania naukowe tej tezy nie potwierdzają. Autorzy znający temat wskazują, że topik wodny i kolczak zbrojny prawdopodobnie dysponują silniejszym jadem. Historia z Łokietkiem to folklor, nie toksykologia.

Aktywny jest przez cały rok, bo środowisko jaskiniowe eliminuje sezonowość. Dzień i noc są tam pojęciami bez znaczenia. Rozród też nie jest ściśle sezonowy, choć samice preferują składanie kokonów między wrześniem a lutym. Każdy kokon zawiera 400-500 jaj i wygląda jak duża biała kropla zwisająca z sufitu.

Gdybyś kiedyś szedł ze speleologami przez podziemia zamku Grodno, rozejrzyj się po sklepieniu sali tortur. Meta menardi od dawna rządzi tam niepodzielnie i nie zamierza ustępować miejsca żadnemu turyście.

Meta menardi. Rodzina: Tetragnathidae (kwadratnikowate). Zasięg: Europa Zachodnia i Środkowa, Turcja, Iran; w Polsce jaskinie, kopalnie, sztolnie i podziemia zamkowe.